Friday, January 16, 2015

अंतरीक्षमा लाइका     

□आनन्द काफ्ले

सन् १९५७ अक्टुवरको एक रात रुसी नेता निकिता ख्रुसचेवको निवासमा ठूलो रात्रिभोजको आयोजना गरिएको थियो । यो सोभियत संघले स्पुतनिक १ प्रक्षेपण गरेको केही समय पस्चातको कुरो हो । यस रात्रीभोजमा रुसी युुनियनका ठूला अंतरीक्ष  अन्वेशक तथा वैज्ञानिकहरु आमन्त्रित थिए । जस मध्ये सोभियत अंतरीक्ष  कार्यक्रमका संस्थापक सेर्गेइ कोरोलेभको पनि उपस्थिति थियो । उक्त अवसरमा ख्र्रुसचेवले वैज्ञानिकहरु समक्ष नोभेम्वर ७ मा मनाइँने बोल्सेभिक क्रान्तिको चालीसौँ वर्षगाँठको अवसरमा स्पुतनिक २ प्रक्षेपण गर्नुपर्ने नयाँ प्रस्ताव राखे । त्यसबेला कोरोलेभ निकै विकसित यान तथा उपग्रहरुको अनुसन्धानमा जुटिरहेका थिए । तर नयाँ यान पुरा तयार हुनकालागि कम्तिमा पनि अरु दुई महीना लाग्थ्यो जुनकि प्रस्तावित समयभन्दा निकै ढिलो हो । अब उनले हतारमा नयाँ यान स्पुतनिक २ तयार गर्नमा जुटनुपर्ने भयो । जम्मा समय चार हप्ता भन्दा ज्यादा थिएन । यति छोटो समयमा बिना कुनै डिजाइन यस यानको निर्माणमा वैज्ञानिकहरु लागिपरे । विल्कुलै भिन्न अवधारणामा निर्माण भइरहेको स्पुतनिक २ यानमा इतिहासमै पहिलो पटक एउटा जीवित प्राणी कुकुरलाई पठाइँदै थियो । आखिरमा निर्धारित समयसिमा भित्र नै यसको निमाण पुरा भयो । 




सन् १९५७ को नोभेम्वर ३ तारिखका दिन सोभियत संघ ले स्पुतनिक¬ २ मा ज्युँदो कुकुर पठायो । मस्कोका सडक गल्लीहरुमा घुमिहिँड्ने सो पोथी भुस्याहा कुकुरको नाम लाइका राखिएको थियो । भुस्याहा कुकुरले प्रतिकुल अवस्थाहरुको सामना गर्न सक्ने क्षमता राख्ने मान्यताका कारण यस्तो कुकुरको छनौट गरिएको थियो । प्रक्षेपणपूर्व, लाइकालाई उडानको स्थिति अनुकुल बनाउँनका लागि तालिम दिइएको थियो । स्पूतनिक २ को साँघुरो ठाउँमा बस्ने बानी पार्न उसलाई निकै सानो खोरमा राखेर अभ्यस्त बनाइएको थियो । यसैगरि, रकेटको गतिसंग समायोजन गर्नकालागि सेन्ट्रिफ्युजमा राखेर तालिम दिइएको थियो । यसोगर्दा लाइकाको धडकन दोब्बर हुन्थ्यो । त्यस्तै उसलाई अत्यन्त पोषिलो विशेष किसिमको जेल खाने बानि पारिएको थियो । तालिममा भने लाइकाको साथमा अल्विना र मस्का नाम गरेका अन्य दुई पोथी कुकुर पनि सामेल थिए । ती मध्यबाट उसको छनौट भएको थियो ।  
 सोभियत प्रेसले लाइकाको ज्ीवनकालागि चाहिने सम्पूर्ण सुविधा सािहतको २५० पाउण्ड तौल भएको यानको प्रसंसामा समाचार प्रकासित गरे । प्रक्षेपण भएको केही समय पछि सोभियतले उक्त यान तथा लाइका कहिल्यै नफर्कने गरी पठाइएको घोषणा गर्यो। नेता ख्रुस्चेवको प्रस्ताव अनुसार ल्याइएको उक्त परियोजना सीतयुद्धकालीन राजनीतिको एउटा परीणति थियो । सामान्य योजनाबाट छोटो समयमा निर्माण सम्पन्न भएको स्पुतनिक २ मा केही अत्यावश्यक उपकरणहरु भने जडान गरिएका थिए । ताप तथा चाप नाप्नका लागि लाइकाको क्याविनमा सेन्सरहरु राखिएका थिए । साथसाथै एउटा टीभी क्यामेरा र यात्री कुकुरको स्वासप्रस्वास्, रक्तचाप र मुटुको चाल नाप्ने यन्त्रहरु पनि  जडान गरिएको थियो । पृथ्वीमा वसेर लाइकाले कति समय, कस्तो अवस्थामा रहेर वितायो भन्ने वुझ्नका लागि आवस्यक उपकरणहरुले यानलाई सुसज्जित गरिएको थियो । 
अंतरीक्ष  यात्राका क्रममा जीवित प्राणीमा कस्तो असर पर्छ भन्ने सम्वन्धमा जानकारी हासिल गर्नका लागि यो कार्यक्रम ल्याइएको थियो । त्यो समयमा जीवित प्राणीलाई सकुसल अंतरीक्ष  यात्रामा पठाउँन सकिन्न भन्ने आम धारणा थियो । त्यसै कारण एक गैह्रमानव प्राणीलाई परीक्षणमा सामेल गरिएको थियो । 
लन्च भएको सात दिन पछि स्पुतनिक २ को व्याट्री सकियो । सवै सिस्टम डेड भएपनि स्पुतनिकले १९५८ अप्रिल १४ सम्म पृथ्वीलाई परिक्रमा गरिरह्यो र २५७० परिक्रमा पछि पृथ्वीको वायुमण्डलमा भित्रियो। पश्चिमा राष्ट्रहरुमा स्पुतनिक २ ले जनावरमाथिको दुरव्यवहारको मुद्दालाई पुनः जगायो । लाइकाको  मृत्यूको   यथार्थ कारण थाहा पाउँन भने दसकौं कुर्नुपर्यो । दसकौं सम्म पनि यसको विवाद पष्चिमभर कायम रह्यो । हालै प्रकाशित एक रिपोर्ट अनुसार लाइका कक्षमा चार दिन जीवित रहेको जनाइएको छ । तनाव तथा यानको क्याविनमा अत्याधिक ताप वृद्धिका कारण उसको मृत्यू  भएको मानिन्छ । लाइका मरेपनि यो कार्यक्रमले जीवित प्राणीलाई अन्तरिक्षमा पठाउँन सकिने कुराको खुलासा भयो र मानिसलाई नै पठाउँनकालागि विकास गर्नुपर्ने प्रविधि सम्वन्धि ज्ञान हासिल गर्न समेत मद्दत पुग्यो । 
लाइका सम्मिलित यो कार्यक्रमको सफलता पछि उसको नामले संसारभरि नै लोकपृयता हासिल गर्यो । लाइका ब्राण्डनेम दिइएका जुत्ता, भेष्ट जस्ता सामाग्रि निकै लोकपृयाताका साथ बिक्री  भए भने यसै नामको फूटबल क्लव समेत गठन भएको थियो । समग्रमा भन्दा उक्त नाम एक हिसावमा सम्मानको प्रतीक भएको थियो । लाइकाको संसारभर सर्वत्र सम्मान भएपनि यो कार्यक्रम उत्तिकै आलोचित पनि बन्यो । खासगरेर पशु अधिकारवादीहरुले यसलाई क्रुर र अमानवीय कार्यको रुपमा आलोचना गरे । सर्वत्र आलोचित बन्नुपरेपछि लाइकालाई पठाउँने टीमका ओलेग गाजेन्कोले सन् १९९८ मा आफ्नो प्रयोग प्रति दुःख ब्यक्त गरेका थिए । 
(नवा युवा मासिकमाँ पूर्व प्रकाशित लेखलाई नयाँ जानकारीहरुको आधारमा केहि सम्पादन सहित पुनर्प्रकाशित गरिएको- लेखक)

सन्दर्भ सामाग्रीहरु
The Sad Story of Laika, the First Dog Launched Into Orbit- TIME, November 3, 2014
First Dog in Space Died Within Hours- BBC, October 28, 2002
Remembering Laika, The ‘Muttnik’ Space Dog- Nature World News November 4, 2014
Laika- MS Encarta 2009
Laika- en.wikipedia.org
तस्वीर  : MS Encarta 2009 , http:// scrapetv.com; 

            





No comments:

Post a Comment

तार्किक कि प्रायोगिक

आनन्द काफ्ले “प्रज्वलनशील पदार्थहरुको भित्र ‘फ्लोजिस्टोन् (phlogiston)’ नाम गरेको अग्नी तत्व हुन्छ, जसका कारण ती जल्ने गर्दछन् । जुन पदार...